Nghệ nhân Jana Sim được biết đến với các tác phẩm tái diễn giải cấu trúc và nguyên lý của Changho qua nhiều chất liệu đa dạng như sách, Hanji, nhựa polyme (acrylic) và vải len. (Ảnh: Jana Sim)

Bài viết từ Phóng viên danh dự Korea.net Nguyễn Thị Vân Anh

Nếu từng xem các bộ phim cổ trang Hàn Quốc, hẳn độc giả sẽ không còn xa lạ với hình ảnh cánh cửa trong các ngôi nhà Hanok. Chúng được gọi là Changho (창호), trong đó “chang (창)” là cửa sổ và và “ho (호)” là cửa ra vào*. Theo “Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân gian Hàn Quốc”, trong kiến trúc truyền thống, ranh giới giữa hai loại cửa này không phân biệt rõ ràng và được gọi chung là Changho. Changho truyền thống được chế tác chủ yếu từ gỗ và Hanji - giấy truyền thống của Hàn Quốc, với kiểu dáng, cấu trúc và hoa văn đa dạng tùy theo công năng và đặc điểm của từng công trình.

* Trong kiến trúc truyền thống Hàn Quốc, “ho (호)” (trong Changho) là lối ra vào từng không gian riêng bên trong (chẳng hạn như phòng), khác với “mun (문)” là lối ra vào nhà/tòa nhà.

Ngày nay, Changho được mở rộng sang lĩnh vực nghệ thuật đương đại qua những chất liệu và hình thức mới. Tiêu biểu cho hướng tiếp cận này là nghệ nhân Jana Sim. Chị là con gái, đồng thời người kế nghiệp của Sim Yong Sik - nghệ nhân nghề mộc truyền thống (Somokjang) được công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể của thành phố Seoul. Từ cấu trúc và nguyên lý của Changho được truyền dạy từ bố, chị tái diễn giải chúng qua nhiều chất liệu đa dạng như sách, Hanji, nhựa polime (acrylic) và vải len. Các tác phẩm tiêu biểu của chị có thể kể đến như sách nghệ thuật (artist book), cũng như các tác phẩm đan len được lấy cảm hứng từ hệ thống Changho tại Gyeongbokgung và Changdeokgung. Đặc biệt, vào tháng 6 vừa qua, chị đã tổ chức triển lãm cá nhân đầu tiên mang tên “Doors Beyond Doors” (tạm dịch: Bên kia cánh cửa) tại Unhyeongung.

Gần đây nhất, nữ nghệ nhân đã tham gia triển lãm “Hanji: Paper of Time, Memory and Future” (tạm dịch: Hanji - Chất liệu kết nối thời gian, ký ức và tương lai) do Trung tâm Văn hóa Hàn Quốc tại Los Angeles (KCCLA) tổ chức vào ngày 24/7. Tại đây, chị đã giới thiệu các tác phẩm sách nghệ thuật tái hiện Changho, cũng như sổ tay thủ công và Hanji mô phỏng hoa văn của Changho. Đáng chú ý, triển lãm vinh dự có sự tham dự của Đệ nhất Phu nhân Kim Hye Kyung. Đây được xem là cột mốc mới trong hành trình đưa các tác phẩm Changho của chị đến gần hơn với công chúng.

Tại triển lãm “Hanji: Paper of Time, Memory and Future”, nghệ nhân Jana Sim đã giới thiệu các tác phẩm sách nghệ thuật tái hiện Changho, cũng như sổ tay thủ công và Hanji mô phỏng hoa văn của Changho. (Ảnh: Đạo diễn nghệ thuật Kim Ju Il)

Trong cuộc phỏng vấn với phóng viên danh dự qua email vào ngày 28/7 kể từ khi lời mời được gửi đi, bên cạnh chia sẻ về các tác phẩm tái diễn giải Changho, nữ nghệ nhân còn bộc bạch về triết lý sáng tạo, cũng như cách chị lưu giữ và tái diễn giải vẻ đẹp của loại cửa này trong đời sống hiện đại.


PV: Thưa chị, Changho phản ánh những đặc trưng và giá trị nào trong kiến trúc truyền thống của Hàn Quốc?

Với tôi, Changho thể hiện rõ đặc trưng “phân tách nhưng vẫn kết nối” trong kiến trúc truyền thống. Ngay cả khi cửa đóng lại, ánh sáng vẫn thẩm thấu và xuyên qua Hanji, những chuyển động bên ngoài và sự chuyển mình của các mùa cũng khẽ khàng tỏa vào bên trong. Như vậy, thay vì ngăn cách hoàn toàn không gian bên trong và bên ngoài, Changho tạo nên ranh giới giúp hai phía kết nối với nhau.

Bên cạnh đó, Changho còn thể hiện sự tinh xảo của kỹ thuật ghép mộng gỗ - phương pháp liên kết và ghép khớp các thanh gỗ với nhau mà không cần đến đinh hay keo dính. Các khung nan mỏng, phân tán lực theo nhiều hướng và cùng tạo nên kết cấu chắc chắn cho Changho. Qua đặc trưng này, chúng ta có thể cảm nhận vẻ đẹp tiết chế và sự cân bằng đặc trưng trong kiến trúc truyền thống của Hàn Quốc. Vì vậy, tôi cho rằng Changho là một yếu tố kiến trúc hội tụ đầy đủ cả công năng lẫn giá trị thẩm mỹ, đồng thời phản ánh cách người Hàn Quốc nhìn nhận và hài hòa với tự nhiên.


PV: Như vậy, chức năng kết nối này của Changho trong kiến trúc truyền thống được tái diễn giải như thế nào trong các tác phẩm của chị?

Như nội dung đề cập trong câu trả lời phía trên, trên thực tế, ngay cả khi đóng lại, Changho vẫn có thể thực hiện chức năng kết nối giữa không gian bên trong và ngoài bằng cách thẩm thấu ánh sáng, không khí, âm thanh và cả những dấu hiệu của sự sống bên ngoài. Còn trong tác phẩm, tôi vận dụng chức năng này và qua đó, tái diễn giải Changho như một phương tiện kết nối giữa người với người, quá khứ và hiện tại, ký ức xưa cũ và trải nghiệm mới.

Với tôi, sách có nhiều điểm tương đồng với cánh cửa. Khi mở sách, chúng ta như đang thể bước vào một không gian và thời gian khác. Còn khi lật mở những trang sách đang dần đóng lại, những khung cảnh mới hiện ra. Chính vì vậy, khi sáng tạo các tác phẩm sách nghệ thuật lấy cảm hứng từ Changho, tôi luôn xem chúng như “một cánh cửa có thể cầm trên tay và mang đi”. Tương tự, Changho được làm từ chất liệu vải len có thể gấp lại, mở ra và di chuyển. Như vậy, tinh thần “kết nối” không chỉ dừng lại ở việc diễn giải chức năng vốn có của Changho, mà còn được tái diễn giải như sự gặp gỡ giữa thời gian và chất liệu, con người và các không gian khác nhau.


PV: Quá trình học kỹ thuật từ bố - nghệ nhân nghề mộc truyền thống lâu năm đã ảnh hưởng như thế nào đến cách chị tiếp cận Changho? Ngoài ra, sự kế thừa thế hệ được thể hiện ra sao trong tác phẩm của chị?

Tuổi thơ của tôi gắn liền với xưởng thủ công của bố. Tại đây, tôi được chứng kiến quá trình tạo nên Changho. Cũng vì lý do này, Changho với tôi là cả một quá trình - nơi những khung nan gặp nhau, ghép khớp và dần tạo thành một hình dạng nhất định, hơn là một cánh cửa hoàn chỉnh. Đến tận bây giờ, khi học cấu trúc và kỹ thuật ghép mộng gỗ từ bố, điều tôi quan tâm trước tiên không chỉ là những hoa văn trên bề mặt, mà còn là nguyên lý tạo nên chính những hoa văn ấy.

Bố tôi tạo nên Changho bằng những vật liệu và kỹ thuật truyền thống, còn tôi chọn tái diễn giải cấu trúc của chúng qua các chất liệu khác như sách, Hanji, nhựa polyme (acrylic) và vải len. Changho được tạo nên bằng cách kết nối các khung nan với nhau để tạo thành một chỉnh thể thống nhất. Nguyên lý này cũng được tiếp nối trong các tác phẩm của tôi. Còn để nói về sự kế thừa thế hệ, với tôi, nó không đơn thuần là việc tái hiện Changho qua cùng một chất liệu hay phương pháp, mà là tiếp nối cấu trúc và tư duy tôi học được từ bố, song bằng chính ngôn ngữ sáng tạo của riêng tôi. 

Nghệ nhân Jana Sim (bên phải) học các kỹ thuật chế tác Changho từ bố (bên trái). Theo chị, sự kế thừa thế hệ chính là “tiếp nối cấu trúc và tư duy tôi học được từ bố, song bằng chính ngôn ngữ sáng tạo của riêng tôi”. (Ảnh: Jana Sim)

PV: Khi tái diễn giải Changho trong đời sống hiện đại, đã bao giờ chị trăn trở giữa việc giữ gìn giá trị truyền thống và đưa vào những sáng tạo mới không ạ? Cách chị cân bằng giữa “bảo tồn” và “cách tân” để tác phẩm vừa mang hơi thở đương đại, vừa giữ được tinh thần vốn có của Changho?

Với tôi, truyền thống và hiện đại không phải là hai khái niệm đối lập. Vì vậy, tôi cũng không gặp quá nhiều băn khoăn khi đứng giữa lựa chọn một trong hai. Trong các tác phẩm, tôi tái diễn giải Changho bằng chất liệu và hình thức đương đại, nhưng vẫn giữ nguyên cấu trúc, tỷ lệ và nguyên lý ghép mộng gỗ.

Dù tái diễn giải Changho từ chất liệu gốc (gỗ) sang các chất liệu mới; hay tái hiện cửa bằng các loại hình nghệ thuật mới, thì cấu trúc và những nguyên lý cốt lõi vẫn luôn hiện diện. Tôi xem đó là một điều đáng trân trọng và tự hào khi có thể gìn giữ truyền thống, cũng như sáng tạo nên những giá trị mới. Theo tôi, bảo tồn các giá trị vốn có là điều nên làm; song tái hiện nguyên lý, cũng như giá trị bên trong bằng chất liệu và cảm quan thời đại cũng là một cách để tiếp nối truyền thống.


PV: Có cơ duyên hay cảm hứng đặc biệt nào trong việc lựa chọn tái diễn giải Changho tại các điện và cung trong Gyeongbokgung và Changdeokgung qua hình thức sách nghệ thuật không ạ? Xin chị chia sẻ thêm về quá trình thiết kế và hoàn thiện một tác phẩm hoàn chỉnh.

Cảm hứng và cũng là cơ duyên lớn nhất để tôi thực hiện các sáng tác này đến từ bố tôi - nghệ nhân nghề mộc truyền thống đã nhiều năm tham gia phục dựng và tu bổ Changho trong các cung điện. Từ nhỏ, tôi đã có cơ hội trực tiếp quan sát Changho trong các cung điện mà ông phục dựng, đồng thời chứng kiến quá trình chúng nhuốm màu thời gian rồi dần lấy lại diện mạo vốn có qua đôi bàn tay của ông. Những trải nghiệm và ký ức ấy được tiếp nối một cách tự nhiên trong các sáng tác của tôi. Từ đó, tôi bắt đầu tái diễn giải Changho trong các cung điện qua sách nghệ thuật - loại hình mà tôi đã theo đuổi trong suốt một khoảng thời gian dài.

Còn về quá trình thực hiện, trước tiên tôi phác thảo bản vẽ demo sao cho có thể tái hiện cấu trúc, tỷ lệ và các đặc trưng của hoa văn trong từng mẫu gốc một cách chính xác nhất. Sau đó, dựa trên bản vẽ này, tôi sử dụng các chất liệu khác nhau như Hanji và nhựa polyme (acrylic) để hoàn thiện tác phẩm dưới hình thức sách nghệ thuật. 

(Bên phải) Sách nghệ thuật tái hiện khuôn viên Nakseonjae của Changdeokgung. (Bên trái) Sách nghệ thuật tái hiện thư phòng Jibokjae của Gyeongbokgung Các trải nghiệm và ký ức về Changho được tiếp nối một cách tự nhiên trong tác phẩm sách nghệ thuật của nghệ nhân Sim. (Ảnh: Jana Sim)

PV: Còn với các tác phẩm tái diễn giải qua chất liệu vải len, tại sao chị lại lựa chọn chất liệu này? Các yếu tố như màu sắc, tỉ lệ hay cấu trúc hoa văn… được thay đổi/cải biên ra sao để phù hợp với đặc tính của len?

Trong các công trình kiến trúc, Changho được làm từ gỗ cứng và cố định ở một vị trí nhất định. Song tôi muốn tạo nên một cánh cửa bằng vải len - chất liệu mềm và có đặc tính trái ngược hoàn toàn với gỗ. Ngoài ra, nhờ vào đặc điểm có thể gấp lại hoặc cuộn tròn để di chuyển của chất liệu này, cánh cửa trong các cung điện nay đã được chuyển hóa thành “cánh cửa có thể di chuyển (portable door)”.

Trước tiên, tôi phác thảo bản vẽ demo dựa trên cấu trúc và tỷ lệ của Changho tại Gyeongbokgung và Changdeokgung, sau đó điều chỉnh độ dày và khoảng cách của các khung nan sao cho phù hợp với đặc tính của len. Vì phải tính đến đặc tính co giãn của sợi len, tôi liên tục thử nghiệm và điều chỉnh nhiều lần cho đến khi đạt được hình dáng mong muốn.

Qua vải len, nghệ nhân Jana Sim đã chuyển hóa cánh cửa trong các cung điện thành những “cánh cửa có thể di chuyển”. (Ảnh: Jana Sim)

PV: Theo chị, việc tái diễn giải Changho qua các chất liệu mới có vai trò như thế nào trong việc đưa loại cửa truyền hình thống này đến gần hơn với công chúng?

Thật ra, nếu nói về xuất phát điểm trong tác phẩm của tôi, thì đó không hẳn là mong muốn đưa Changho tới gần hơn với công chúng, mà là dùng ngôn ngữ nghệ thuật của riêng tôi để kể lại những ký ức về khoảng thời gian lớn lên cùng xưởng thủ công của bố và niềm say mê với cấu trúc của Changho.

Tuy nhiên, qua các tác phẩm tái diễn giải Changho - vốn chỉ là một phần trong các công trình kiến trúc - thành các tác phẩm độc lập (hoàn chỉnh) như vải len và sách nghệ thuật, tôi nhận ra rằng người xem dường như bắt đầu nhìn nhận những ô cửa mà có thể trước đây họ vẫn vô tình lướt qua bằng góc nhìn mới. Thật có ý nghĩa nếu các tác phẩm của tôi có thể khơi dậy trong họ sự quan tâm với Changho, theo một cách tự nhiên.


PV: Phản ứng của công chúng với các tác phẩm này ra sao? Có câu chuyện hay kỷ niệm nào mà chị đặc biệt nhớ đến bây giờ?

Thông qua các tác phẩm tái diễn giải Changho, tôi ghi lại những ký ức tuổi thơ gắn liền với xưởng thủ công của bố, cùng những câu chuyện giữa tôi và bố. Tuy nhiên, người xem không chỉ nhìn nhận nó như những ký ức của riêng tôi, mà họ còn soi chiếu vào đó tuổi thơ và ký ức về gia đình của chính mình. Thậm chí, có những khán giả không khỏi bồi hồi nhớ về bố, về gia đình và không giấu được những giọt nước mắt khi tìm thấy sự vỗ về và đồng cảm. Các tác phẩm vốn dĩ được bắt nguồn từ ký ức của riêng tôi, sau đó chúng đồng điệp và gặp gỡ ký ức của khán giả, rồi trở thành câu chuyện của chính họ. Điều này giúp tôi nhận ra sức mạnh của nghệ thuật trong việc mang đến sự an ủi và những cảm xúc ấm áp cho người thưởng thức. Đây cũng chính là khoảnh khắc mà có lẽ tôi sẽ lưu giữ mãi về sau.


PV: Bên cạnh vải len, sách nghệ thuật và nhựa polyme, chị có kế hoạch tái diễn giải Changho qua hình thức nào khác không ạ? Nếu có, xin chị bật mí đôi chút với độc giả Korea.net.

Trong thời gian tới, bên cạnh sách và các tác phẩm tạo hình (object), tôi muốn thử sức với các tác phẩm sắp đặt (illustration art) và nghệ thuật video (video art). Qua các loại hình này, tôi hy vọng người xem có thể trực tiếp bước qua cánh cửa và trải nghiệm những thay đổi, cũng như chuyển động của ánh sáng cùng bóng đổ. Dù chất liệu và quy mô tác phẩm có thể có sự thay đổi, tôi vẫn sẽ trọng tâm theo đuổi ý tưởng kết nối thời gian và ký ức, con người và không gian qua hình tượng Changho.


PV: Cuối cùng, chị có gợi ý nào cho các độc giả muốn trực tiếp trải nghiệm và nghiên cứu về Changho?

Nếu phải đưa ra một gợi ý, tôi nghĩ độc giả có thể ghé thăm Gyeongbokgung hoặc Changdeokgung và thử so sánh Changho trong từng điện. Mỗi tác phẩm đều có sự khác biệt nhất định về hoa văn, cấu trúc, tỷ lệ của khung nan, thậm chí là những thay đổi tinh tế tùy theo ánh sáng. Qua những ngắm nhìn chậm rãi, các bạn sẽ cảm nhận được vẻ đẹp của Changho một cách trọn vẹn hơn.

PV: Xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến nghệ nhân Jana Sim vì đã dành thời gian quý báu tham gia phỏng vấn cùng phóng viên danh dự Korea.net. Với mình, khi đọc các chia sẻ của chị, mình dường như thấy bản thân trong đó. Cũng nhờ các tác phẩm tái diễn giải Changho của nghệ nhân Sim, mình bắt đầu dành sự quan tâm tới những ô cửa mà trước đây vẫn vô tình lướt qua, sau đó tìm hiểu thêm các thông tin trên website và youtube. Khép lại bài viết, phóng viên danh dự cũng xin chúc chị sẽ có thật nhiều sức khỏe và vẫn sẽ tiếp tục bền bỉ trên hành trình tái diễn giải Changho qua các tác phẩm và loại hình mới!