Giáo sư Lee Keunse, Khoa Giáo dục Khai phóng, Đại học Kookmin (Chuyên ngành Triết học)

Đầu tháng 2 năm nay, 'toàn thể công dân Hàn Quốc' (Citizen Collective) đã được đề cử Giải Nobel Hòa bình. Các nhà nghiên cứu chính trị trên thế giới đã nhất trí đánh giá hành trình người dân Hàn Quốc vượt qua cuộc khủng hoảng hiến pháp do 'sự kiện thiết quân luật khẩn cấp ngày 3/12' gây ra bằng tinh thần đoàn kết, kết hợp các thủ tục pháp lý và thể chế, thay vì dùng bạo lực, là một hình mẫu tiêu biểu ở tầm toàn cầu, nên đã đề cử người dân Hàn Quốc lên Ủy ban Nobel.Tuy nhiên, bất kể kết quả Giải Nobel Hòa bình ra sao, sự kiện ngày 3/12 vẫn đặt ra yêu cầu phải nhìn thẳng vào những điểm yếu tiềm ẩn phía sau nền dân chủ mang tính thủ tục, đồng thời suy ngẫm sâu sắc hơn về bản chất và văn hóa chính trị của Hàn Quốc.

Cộng đồng lịch sử mang tên Hàn Quốc đã nhiều lần đối mặt với nguy cơ toàn trị muốn đặt cá nhân dưới sự chi phối của nhà nước, từ thời kỳ đô hộ của Nhật Bản, Chiến tranh Triều Tiên đến chế độ độc tài quân sự. Lệnh thiết quân luật khẩn cấp ngày 3/12/2024 không chỉ là một bước thụt lùi về phía chủ nghĩa độc đoán mà còn làm sống lại bóng ma của chủ nghĩa toàn trị vốn luôn tiềm ẩn trong lịch sử Hàn Quốc. Đa nguyên – nền tảng của nền dân chủ tự do – đề cao quyền được khác biệt, sự khoan dung dành cho phía đối lập và tính đa dạng của tư tưởng, nghệ thuật nhằm tạo nên một xã hội đa chiều. Quan điểm này coi những xung đột nảy sinh từ đối thoại là giá trị công, thay vì tìm kiếm sự đồng nhất thông qua kiểm soát tư duy và ngôn luận. Tuy nhiên, những người khởi xướng sự kiện ngày 3/12 đã không chấp nhận được tính đa nguyên, vốn có thể bị xem là kém hiệu quả về bề ngoài. Họ tìm cách loại bỏ các lực lượng đối lập bằng quyền lực, như thể chỉ mình nắm giữ tính chính danh duy nhất. Việc Bộ Tư lệnh Thiết quân luật ra lệnh cấm hoạt động của Quốc hội, các chính đảng và kiểm soát hoạt động biểu đạt là những dấu hiệu cho thấy tư tưởng toàn trị đang đặt nhà nước vào vị trí quyền lực tuyệt đối và tìm cách xóa bỏ tính đa dạng của xã hội.

Trước viễn cảnh chế độ độc đoán quay trở lại , “nền dân chủ của Hàn Quốc” đã tiến thêm một bước khi vượt qua cuộc khủng hoảng đe dọa làm gián đoạn trật tự hiến pháp bằng sự tỉnh táo và khôn ngoan. Từ sự tập hợp của người dân, việc Quốc hội thông qua nghị quyết yêu cầu chấm dứt thiết quân luật khẩn cấp, thủ tục luận tội tổng thống và phán quyết chấp thuận của Tòa án Hiến pháp, cho đến cuộc bầu cử tổng thống trước thời hạn và sự chuyển giao chính quyền, toàn bộ quá trình đều diễn ra dựa trên các thủ tục thể chế và pháp lý. Sau đó, những người liên quan đến sự kiện này phải đối mặt với các phán quyết tư pháp, trong khi bộ máy nhà nước dần lấy lại sự ổn định. Hành trình đó cho thấy tinh thần dân chủ đã tồn tại sâu sắc trong xã hội Hàn Quốc, đồng thời chứng minh rằng 'nền dân chủ mang tính thủ tục' của Hàn Quốc vẫn đang vận hành một cách vững chắc và hiệu quả.

Giờ đây, chúng ta cần lấy những đặc tính của chủ nghĩa toàn trị tiềm ẩn trong lịch sử làm bài học để nhìn lại xem liệu môi trường của nền dân chủ đa nguyên - như một bình diện văn hóa - đã được hình thành trong toàn xã hội hay chưa. Dân chủ không chỉ là những thiết chế nhằm hạn chế sự lạm quyền, mà còn đòi hỏi phải có một “không gian đối thoại thực chất” về phương hướng và tương lai của cộng đồng. Không phải tất cả mọi hành vi của con người đều có điểm chung. Luôn tồn tại những yếu tố chưa thể định đoạt, những khác biệt về quan điểm và những cách đánh giá đa dạng.

Dân chủ hàm chứa một bài toán khó: phải dung hòa giữa niềm tin và sự bất định. Tuy nhiên, chỉ khi cộng đồng nhìn nhận rằng niềm tin chỉ là một trong nhiều quan điểm khác nhau và các cách tư duy đa dạng nên được xem xét trong bối cảnh lịch sử của chúng, thì cộng đồng ấy mới có được sức sống và tính năng động. Nhà nước cũng vậy. Khi thừa nhận một không gian đối thoại cởi mở về cộng đồng, nhà nước đồng thời tự đặt ra những giới hạn cho chính mình và trở thành nền tảng hỗ trợ văn hóa dân chủ. Điều đó có nghĩa là chấp nhận những khác biệt và xung đột lợi ích như một phần của tính đa dạng, đa chiều và năng động của xã hội. Dân chủ không phải là một chế độ bi quan trước xung đột, mà là một thể chế dám mở ra những khả năng mới thông qua đối thoại, đồng thời là một không gian vô tận, không ngừng được mở rộng.

Được thành lập trong bối cảnh khủng hoảng do vụ nội loạn, “Chính phủ do Nhân dân làm chủ” dựa vào nền tảng của những niềm tin dân chủ rõ ràng và vững chắc. Tổng thống Lee Jae Myung cam kết xây dựng một nền dân chủ như “một khu rừng lành mạnh”, nơi chấm dứt những cuộc đối đầu và xung đột mang tính thù hận, coi sự đa dạng và tinh thần phản biện là nguồn sinh lực, đồng thời khuyến khích những tiếng nói khác biệt. Ông cũng tuyên bố sẽ thúc đẩy đối thoại và thảo luận công khai thay vì né tránh mâu thuẫn, qua đó hiện thực hóa đoàn kết dân tộc và đưa đất nước đi lên bằng một nền chính trị thực dụng vượt lên trên ý thức hệ và phe phái, chỉ hướng tới lợi ích của quốc gia và người dân.

Trong năm đầu nhiệm kỳ, Chính phủ đã ghi nhận nhiều kết quả nổi bật trong lĩnh vực hành chính và kinh tế theo định hướng thực dụng. Với năng lực điều hành quyết liệt, Chính phủ nhanh chóng ổn định công tác điều hành đất nước và tập trung đưa chính sách đến gần hơn với đời sống người dân. Hàng loạt biện pháp thúc đẩy ngành AI và kích hoạt dòng vốn đầu tư đã góp phần tạo nền tảng cho đà tăng của thị trường chứng khoán, đặc biệt là chỉ số KOSPI.

Chính Tổng thống đã nhiều lần nhấn mạnh rằng “Hành chính là làm những việc đã được định sẵn, còn chính trị là mở ra những con đường chưa từng tồn tại.” Để những thành quả về hành chính và kinh tế không chỉ dừng lại ở hiệu quả nhất thời, cần phải đưa dân chủ trở thành một văn hóa chứ không chỉ là một hệ thống thể chế. Nếu thiếu một môi trường văn hóa dân chủ làm nền tảng, thì dù thể chế có được thiết kế tinh vi đến đâu cũng có thể trở nên mong manh trước tính thiếu minh bạch của quyền lực. Quyền lực chính trị, một mặt được hiện thực hóa thành các thể chế và trở thành những cấu trúc hữu hình, nhưng mặt khác, do luôn là mục tiêu của các cuộc tranh giành quyền lực, bản thân nó cũng luôn tiềm ẩn rủi ro. Trong lịch sử, những người sùng bái chủ nghĩa độc đoán đã nhiều lần lợi dụng chính khoảng trống của sự thiếu minh bạch vốn tồn tại trong quyền lực chính trị để làm suy yếu và phá hoại hệ thống dân chủ.

“K-Democracy” (Dân chủ Hàn Quốc) cần hướng tới “đối thoại mạnh mẽ”, qua đó nuôi dưỡng và phát triển văn hóa dân chủ. Tại hội nghị thượng đỉnh Hàn Quốc - Trung Quốc gần đây, đề xuất của Tổng thống Lee Jae Myung về bốn sáng kiến hợp tác, trong đó có dự án đường sắt cao tốc Seoul – Bình Nhưỡng – Bắc Kinh, là một phần của chính sách chung sống hòa bình trên Bán đảo Triều Tiên, mang ý nghĩa quan trọng như một nỗ lực tìm kiếm điểm khởi đầu cho đối thoại trong bối cảnh đối đầu và thù địch kéo dài. Để thoát khỏi thói quen tai hại của các chế độ độc đoán trong quá khứ - vốn thường dựng lên kẻ thù bên ngoài nhằm che giấu những khủng hoảng bên trong - cần có năng lực văn hóa đủ lớn để đưa ngay cả những đối tượng có niềm tin và quan điểm khác biệt nhất vào không gian đối thoại. Khi người dân chứng kiến quá trình đối thoại mang tính tự kiểm điểm của chính quyền, dân chủ sẽ không chỉ tồn tại như một thể chế mà còn thấm sâu vào toàn xã hội như một nền văn hóa.

Môi trường dân chủ đa nguyên chỉ có thể hình thành khi Chính phủ duy trì đối thoại và trao đổi một cách thực chất. Việc bảo đảm không gian tranh luận cởi mở là hàng rào phòng ngừa quan trọng nhất trước nguy cơ lạm quyền và sự tùy tiện của quyền lực nhà nước. Xây dựng nền tảng văn hóa dân chủ bằng đối thoại với cả những lực lượng đối lập là con đường để ngăn chặn từ gốc việc tái diễn những biến cố như nội loạn, đồng thời tiếp tục củng cố giá trị của nền dân chủ Hàn Quốc đã được thế giới đánh giá cao.

Giáo sư Lee Keunse nhận bằng Tiến sĩ Triết học tại Đại học Leuven (Bỉ) và từng giảng dạy tại Đại học Biên - Phiên dịch Brussels. Hiện ông công tác tại Trường Giáo dục Khai phóng, Đại học Kookmin, chuyên giảng dạy Triết học văn hóa Đông - Tây, Triết học cận đại phương Tây và Triết học Pháp. Ông cũng là Giám đốc Viện Nghiên cứu Thiết kế Giáo dục Khai phóng và Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chiến tranh Triều Tiên Montclar thuộc Đại học Kookmin.