Ngày 19/8, Tổng thống Lee Jae Myung  đã bày tỏ sự ủng hộ đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump, người thể hiện mong muốn tổ chức hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Triều, trên trang mạng xã hội cá nhân. Ông Lee cho biết: “Tôi sẽ nỗ lực hết sức để đóng vai trò ‘người dẫn nhịp’ (pacemaker), thúc đẩy và hỗ trợ các hoạt động ‘kiến tạo hòa bình’ (peacemaker) của Tổng thống Trump.” Trong ảnh, Tổng thống Lee Jae Myung (thứ hai từ trái sang) bắt tay Tổng thống Mỹ Donald Trump, người ra đón ông khi ông đến Nhà Trắng ở Washington ngày 25/8 năm ngoái. (Ảnh: Yonhap News)

Jun Bong-Geun
Nghiên cứu viên thỉnh giảng, Viện Sejong; Chủ tịch Hiệp hội Chính sách Hạt nhân Hàn Quốc

Gần đây, Tổng thống Donald Trump đã gửi những tín hiệu thiện chí tới Chủ tịch Ủy ban Quốc vụ Triều Tiên Kim Jong Un, để ngỏ khả năng nối lại hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Triều. Động thái này đã làm dấy lên những tranh luận gay gắt trong giới chuyên gia và truyền thông về các hệ lụy có thể phát sinh từ cuộc gặp. Không ít ý kiến phản đối việc tổ chức hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Triều do lo ngại Hàn Quốc có thể bị gạt ra ngoài lề, Triều Tiên sẽ được công nhận là quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân, mục tiêu phi hạt nhân hóa Triều Tiên bị từ bỏ, hay Mỹ và Triều Tiên chuyển sang đàm phán cắt giảm vũ khí hạt nhân.

Cần lưu ý rằng việc “duy trì hiện trạng” của vấn đề hạt nhân Triều Tiên hiện nay không đồng nghĩa với “đóng băng hiện trạng”. Trên thực tế, đây là lựa chọn tồi tệ nhất đối với cả Hàn Quốc và Mỹ. Nếu tình trạng “bỏ mặc vấn đề hạt nhân Triều Tiên” tiếp diễn, Bình Nhưỡng sẽ tiếp tục tăng cường năng lực hạt nhân và tên lửa, và không lâu nữa có thể trở thành một quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân mạnh hơn, thậm chí có cả năng lực tấn công trả đũa hạt nhân (second-strike capability). Tổng thống Lee Jae Myung từng chỉ ra rằng Triều Tiên đang sản xuất thêm mỗi năm lượng vật liệu hạt nhân đủ để chế tạo khoảng 15-20 vũ khí hạt nhân, đồng thời tiếp tục phát triển công nghệ tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM).

Nếu xu hướng này tiếp diễn, trong 10 năm tới, Triều Tiên ít nhất sẽ nằm trong nhóm 5 quốc gia sở hữu nhiều vũ khí hạt nhân nhất thế giới. Một số chuyên gia thậm chí dự báo nước này có thể trở thành cường quốc hạt nhân lớn thứ tư, sau Nga, Mỹ và Trung Quốc. Hơn nữa, khi tình trạng Triều Tiên sở hữu vũ khí hạt nhân kéo dài, nhận thức về nước này như một “quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân bất hợp pháp” (illegal nuclear-armed state) có thể dần phai nhạt. Cũng cần lưu ý nguy cơ Triều Tiên sẽ được đối xử như một “quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân trên thực tế” (de facto nuclear weapon state), tương tự Ấn Độ và Pakistan - những nước sở hữu vũ khí hạt nhân nhưng không tham gia Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT). Đàm phán về vấn đề hạt nhân Triều Tiên đi kèm nhiều rủi ro, nhưng rủi ro của việc duy trì hiện trạng và để vấn đề này tiếp diễn còn lớn hơn nhiều.

Nếu năng lực hạt nhân của Triều Tiên tiếp tục gia tăng theo xu hướng hiện nay, cùng với các mối đe dọa và hành động cưỡng ép hạt nhân nhằm vào Hàn Quốc và Nhật Bản, những lời kêu gọi tự phát triển vũ khí hạt nhân hoặc đưa vũ khí hạt nhân chiến thuật của Mỹ trở lại hai nước này sẽ ngày càng mạnh mẽ. Cơ chế không phổ biến vũ khí hạt nhân quốc tế lấy Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) làm nền tảng sẽ rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng hơn. Nguy cơ Triều Tiên chuyển giao vũ khí, công nghệ và vật liệu hạt nhân ra nước ngoài, cũng như các rủi ro về an ninh hạt nhân, cũng sẽ gia tăng. Hai miền Triều Tiên sẽ bị cuốn sâu hơn vào cuộc chạy đua vũ trang. Trong bối cảnh đối đầu quân sự căng thẳng ở mức cao, ngay cả một vụ đụng độ quân sự nhỏ cũng có thể leo thang, thậm chí dẫn đến nguy cơ vũ khí hạt nhân được sử dụng ngoài ý muốn (nuclear risk).

Phương án tốt nhất đối với chúng ta trong vấn đề hạt nhân Triều Tiên sẽ là “phi hạt nhân hóa hoàn toàn, có thể kiểm chứng và không thể đảo ngược” (CVID). Tuy nhiên, khả năng hiện thực hóa phương án này trong thời gian ngắn và trung hạn đã giảm đáng kể kể từ năm 2017, khi nhà lãnh đạo Kim Jong Un tiến hành vụ thử hạt nhân lần thứ sáu và phóng thử tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM), sau đó tuyên bố “hoàn thành lực lượng hạt nhân quốc gia”. Bước vào thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh, Đông Bắc Á xuất hiện xu hướng hình thành hai khối Hàn - Mỹ - Nhật và Triều - Trung - Nga. Trong bối cảnh hợp tác an ninh và giao lưu kinh tế giữa Triều Tiên, Trung Quốc và Nga ngày càng mở rộng, các biện pháp trừng phạt và gây sức ép nhằm vào Bình Nhưỡng cũng dần mất hiệu lực. Hệ quả là Triều Tiên cũng không còn quan tâm đến “phương án thay thế khả thi” cho tiến trình phi hạt nhân hóa, tức trao đổi các bước phi hạt nhân hóa theo từng giai đoạn lấy những biện pháp đáp ứng tương ứng về chính trị và kinh tế.

Cuối cùng, phương án còn lại có tính thực tế nhất đối với chúng ta là từng bước khởi động lại tiến trình phi hạt nhân hóa và thiết lập hòa bình trên Bán đảo Triều Tiên bằng việc nối lại hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Triều. Điểm khởi đầu tốt nhất là tái khẳng định Tuyên bố chung Singapore mà Tổng thống Trump và Chủ tịch Ủy ban Quốc vụ Triều Tiên Kim Jong Un đã nhất trí tại hội nghị thượng đỉnh lần thứ nhất năm 2018. Tuyên bố này bao gồm tất cả những nội dung mà Hàn Quốc và Mỹ cần, như bình thường hóa quan hệ Mỹ - Triều, xây dựng cơ chế hòa bình trên Bán đảo Triều Tiên và hiện thực hóa một Bán đảo Triều Tiên không có vũ khí hạt nhân.

Vấn đề ở đây là động lực để Triều Tiên tham gia đối thoại với Mỹ đã giảm so với trước đây. Sau khi nâng cao năng lực hạt nhân và tăng cường hợp tác với Trung Quốc và Nga, Bình Nhưỡng hiện không còn cần đến sự bảo đảm an ninh của Mỹ hay hỗ trợ kinh tế của Hàn Quốc một cách cấp thiết như trước. Vì vậy, các cuộc đàm phán mới cần có những biện pháp tạo động lực và cách tiếp cận khác với trước đây.

Chúng ta cần nhìn thẳng vào một thực tế không dễ chấp nhận rằng sẽ phải chung sống với tình trạng Triều Tiên sở hữu vũ khí hạt nhân trong một thời gian đáng kể, đồng thời ưu tiên tìm cách “đình chỉ các hoạt động hạt nhân” như bước đi đầu tiên trong một giải pháp phi hạt nhân hóa mới đối với Triều Tiên. Nếu cần thiết, cũng phải đưa ra các biện pháp đối ứng về chính trị, ngoại giao và kinh tế. Cho đến nay, chúng ta vẫn duy trì cách tiếp cận “phi hạt nhân hóa trước, xây dựng cơ chế hòa bình sau”. Tuy nhiên, xét đến tình hình an ninh nghiêm trọng trên Bán đảo Triều Tiên và khu vực Đông Bắc Á, dù không phải lựa chọn dễ chấp nhận, cũng cần cân nhắc cách tiếp cận khả thi hơn như tiến hành song song hai tiến trình, hoặc “xây dựng cơ chế hòa bình trước, phi hạt nhân hóa sau”. Trên thực tế, chính quyền Tổng thống Lee Jae Myung cũng đã lùi một bước so với quan điểm Hàn Quốc đóng vai trò chủ đạo như “thuyết người cầm lái trên Bán đảo Triều Tiên”, đồng thời tự nhận vai trò “người giữ nhịp” (pace maker), hỗ trợ Tổng thống Trump đảm nhiệm vai trò “người kiến tạo hòa bình” (peace maker) đi đầu.

Trong 30 năm qua, năng lực hạt nhân của Triều Tiên không ngừng gia tăng, chi phí ngoại giao, kinh tế mà chúng ta phải gánh chịu để thúc đẩy phi hạt nhân hóa Triều Tiên dự kiến cũng sẽ tiếp tục tăng. Bên cạnh đó, chi phí quốc phòng để ứng phó với mối đe dọa hạt nhân từ Triều Tiên cũng đang tăng mạnh. Xét cho cùng, cái giá phải trả cho việc phi hạt nhân hóa Triều Tiên hôm nay luôn thấp hơn ngày mai. Giờ không phải lúc để lo ngại về những rủi ro và hệ lụy của một hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Triều. Điều cần thiết lúc này là vừa kiểm soát những rủi ro đó, vừa cùng tìm kiếm giải pháp trong nội bộ Hàn Quốc cũng như giữa Hàn Quốc và Mỹ về cách tận dụng hiệu quả hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Triều nhằm hướng tới phi hạt nhân hóa và chung sống hòa bình trên Bán đảo Triều Tiên.

Giáo sư Jun Bong-Geun là chuyên gia có nhiều năm nghiên cứu về Bán đảo Triều Tiên, vấn đề hạt nhân Triều Tiên và không phổ biến vũ khí hạt nhân. Ông từng giữ các chức vụ Thư ký An ninh Quốc tế tại Văn phòng Tổng thống Hàn Quốc, Cố vấn Chính sách tại Bộ Thống nhất và giáo sư tại Học viện Ngoại giao Quốc gia Hàn Quốc. Hiện ông là nghiên cứu viên thỉnh giảng tại Viện Sejong và Chủ tịch Hiệp hội Chính sách Hạt nhân Hàn Quốc.